Blog

Define Olaylarında Hukuki Sorumluluk: İzinsiz Define Arama, Kaçak Kazı ve Ceza Davaları

Define bulma düşüncesiyle yapılan kazılar, özellikle geçmişte yerleşim bulunan bölgelerde ve kırsal alanlarda çeşitli hukuki sorunlara yol açabilmektedir. Ancak define aramak amacıyla yapılan her kazının serbest olduğu düşünülmemelidir. Gerekli izinler alınmadan gerçekleştirilen kazılar, tarihî eserlerin bulunması, kültür varlıklarının saklanması veya satılması gibi durumlar ciddi hukuki sonuçlar doğurabilir.

Türkiye’de define arama faaliyetleri, başta 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve Define Arama Yönetmeliği olmak üzere ilgili mevzuat çerçevesinde düzenlenmiştir. İzinsiz define araştırması ile izinsiz kazı ve sondaj fiilleri kanunda ayrı suçlar olarak düzenlenmiştir.

Kayseri’de veya Türkiye’nin başka bir yerinde define olayı nedeniyle hakkında soruşturma başlatılan, kaçak kazı yaptığı iddia edilen, tarihî eser bulduğu için işlem gören ya da taşınmazında define bulunduğunu öğrenen kişiler açısından olayın hukuki niteliğinin doğru belirlenmesi önemlidir.

Av. Oktay Aydoğdu tarafından hazırlanan bu makalede define arama izni, izinsiz kazı suçu, tarihî eser buluntuları, bulunan definenin hukuki durumu ve ceza soruşturmasında dikkat edilmesi gereken hususlar sade bir dille açıklanmaktadır.

1. Define Nedir? Bulunan Her Tarihî Eşya Define Sayılır mı?

Hukuki anlamda define, günlük hayatta kullanılan anlamından daha özel bir kavramdır. Define Arama Yönetmeliği’nde define; gömülmüş veya saklanmış olduğu ve koşullara göre artık malikinin bulunmadığı kesin olarak anlaşılan, kanunda belirtilen kültür varlıkları kapsamı dışında kalan ve bilimsel değer taşımayan taşınır varlıklar olarak tanımlanmıştır.

Bu nedenle toprağın altında bulunan her altın, sikke, takı, heykel veya eski eşya hukuken define olarak kabul edilmez.

Bulunan eşyanın niteliği değerlendirilirken şu hususlar önem taşır:

Eşyanın tarihî veya arkeolojik bir değer taşıyıp taşımadığı,

Kültür varlığı mevzuatının kapsamına girip girmediği,

Buluntunun hangi koşullarda ortaya çıkarıldığı,

Buluntunun bulunduğu yerin sit alanı veya korunması gerekli bir alan olup olmadığı,

Eşyanın kime ait olduğunun belirlenip belirlenemediği.

Örneğin kazı sırasında eski bir sikke, tarihî kap veya arkeolojik kalıntı bulunması durumunda, bunların sıradan bir define olduğu varsayılamaz. Buluntunun niteliği yetkili makamlarca değerlendirilmelidir.

2. Türkiye’de Define Aramak Yasal mı?

Türkiye’de define aramak tamamen yasak değildir. Ancak mevzuatta öngörülen izin prosedürüne uyulması ve aramanın ruhsatta belirtilen koşullar çerçevesinde yapılması gerekir.

2863 sayılı Kanun’un 50. maddesi uyarınca define arama ruhsatı verilebilir. Bununla birlikte kanunda belirtilen korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları, tespit ve tescil edilen sit alanları ve mezarlıklar gibi yerlerde define arama izni verilemez. 

Dolayısıyla bir kişinin kendi arazisinde kazı yapması veya arazi sahibinden sözlü izin alması, kültür varlıkları mevzuatından kaynaklanan izin gerekliliklerini ortadan kaldırmaz. Define aramak isteyen kişinin öncelikle ilgili idari başvuru sürecini tamamlaması, arama yapılacak yerin uygunluğunu öğrenmesi ve gerekli ruhsatı alması gerekir.

3. Define Arama İzni Nasıl Alınır?

Define aramak isteyen kişiler, Define Arama Yönetmeliği’nde belirtilen usul ve belgeler doğrultusunda başvuru yapmalıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığının bilgilendirmesine göre başvuruda, define aranacak yerin bağlı olduğu idari makam ve ilgili müze müdürlüğü sürece dâhil olmaktadır.

1. Başvuruda genel olarak şu bilgiler önem taşır:
2. Define aranacak taşınmazın açık adresi ve konumu,
3. Taşınmazın tapulu veya tapusuz olması,
4. Taşınmazın kime ait olduğu,
5. Arazinin kullanım durumu,
6. Aramanın amacı ve yapılmak istenen faaliyet.

Başvuru üzerine yerin hukuki ve kültürel statüsü incelenir. Aramanın mevzuat bakımından sakıncalı olup olmadığı değerlendirilir. Uygun görülmesi hâlinde ruhsat düzenlenebilir.

Bakanlığın yayımladığı bilgilere göre define arama ruhsatı bir yıl süreli olmakla birlikte fiilî arama çalışması kesintisiz en çok bir ay devam edebilir; belirli doğal engellerin ortaya çıkması durumunda mevzuatta öngörülen uzatma imkânı bulunabilir.

Önemli: Ruhsat alınmış olması, istenilen her yerde ve istenilen yöntemle kazı yapılabileceği anlamına gelmez. Aramanın izin verilen alan ve koşullara uygun yürütülmesi gerekir.

4. İzinsiz Define Arama Suçu Nedir?

Define arama amacıyla izin alınmadan araştırma yapılması, olayın niteliğine göre ceza sorumluluğuna yol açabilir.

2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 74. maddesinde izinsiz define araştırması ile kültür varlıklarını bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj yapılması ayrı fiiller olarak düzenlenmiştir.

Kanunun ilgili düzenlemesine göre:

İzinsiz define araştırması: Üç aydan iki yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür.

Kültür varlıklarını bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj: İki yıldan beş yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür.

Kazının yapıldığı yerin sit alanı veya kanuna göre korunması gerekli başka bir yer olmaması hâlinde, kazı ve sondaj suçuna ilişkin cezada kanunda belirtilen indirim hükmü uygulanabilir. Suçun yurt dışına kültür varlığı kaçırma amacıyla veya kültür varlıklarının korunmasında görevli kişilerce işlenmesi gibi durumlarda daha ağır yaptırım hükümleri gündeme gelebilir.

Burada önemli olan, yalnızca kazı yapılıp yapılmadığı değil, eylemin hangi amaçla gerçekleştirildiği ve hukuken nasıl nitelendirildiğidir. İzinsiz araştırma ile izinsiz kazı aynı suç değildir. Somut olayda kullanılan araçlar, kazının yapıldığı yer, bulunan nesneler, sanığın eylemi ve mevcut deliller birlikte değerlendirilmelidir.

5. Kendi Arazisinde Define Arayan Kişi Ceza Alır mı?

Bir taşınmazın kişiye ait olması, o arazide kültür varlıklarını ortaya çıkarmak amacıyla her türlü kazıyı serbestçe yapabileceği anlamına gelmez.

Örneğin kişi, kendisine ait tarlada veya bahçede define bulunduğunu düşünerek izin almadan kazı yaparsa, olayın koşullarına göre izinsiz define araştırması veya izinsiz kazı suçları gündeme gelebilir.

Arazinin mülkiyeti ile kültür varlıklarının korunmasına ilişkin kamu hukuku kuralları birbirinden farklıdır. Taşınmaz sahibi olmak, kültür varlıkları mevzuatından kaynaklanan izin zorunluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu nedenle kazı yapılması planlanan yerin hukuki durumu ve faaliyetin niteliği önceden değerlendirilmelidir.

6. Define Ararken Tarihî Eser Bulunursa Ne Yapılmalıdır?

Define arama sırasında tarihî veya arkeolojik nitelikte bir buluntuya rastlanması hâlinde çalışmanın derhal durdurulması ve durumun yetkili makamlara bildirilmesi gerekir. Define Arama Yönetmeliği, kültür ve tabiat varlığı bulunması durumunda aramanın durdurulmasını ve bulunan varlıklar üzerinde arayıcının hak iddia edememesini öngörür.

Ayrıca 2863 sayılı Kanun’un 4. maddesi uyarınca taşınır veya taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarını bulanların, kural olarak en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara veya diğer yerlerde mülki idare amirine bildirimde bulunması gerekir. 

Bu tür bir durumda:

1. Kazı veya müdahale durdurulmalıdır.
2. Buluntu yerinden çıkarılmamalı, temizlenmemeli veya zarar görecek şekilde taşınmamalıdır.
3. Yetkili makamlara gecikmeden bildirim yapılmalıdır.
4. Buluntunun yeri ve mevcut durumu korunmalıdır.

Tarihî bir eserin saklanması, izinsiz şekilde taşınması veya satılmaya çalışılması, olayın özelliklerine göre ayrıca hukuki ve cezai sonuçlar doğurabilir.

7. Define Bulan Kişi Buluntunun Sahibi Olur mu?

Define bulan kişinin buluntunun tamamına otomatik olarak sahip olacağı düşüncesi doğru değildir. Hukuki sonuç, bulunan nesnenin gerçekten define niteliğinde olup olmadığına, kültür varlığı sayılıp sayılmadığına, aramanın ruhsatlı yapılıp yapılmadığına ve diğer koşullara bağlıdır.

Define Arama Yönetmeliği’ne göre ruhsatlı aramada ortaya çıkan buluntular uzman heyet tarafından incelenir. Kültür ve tabiat varlığı niteliğindeki buluntular müzelere teslim edilir; define olarak değerlendirilen buluntular bakımından ise mevzuatta öngörülen işlem uygulanır.

Yönetmeliğin 18. maddesinde, usulüne uygun define aramasında bulunan definenin değerinin belirlenmesi ve paylaşımı bakımından özel hükümler bulunmaktadır. Buna göre:

• Define Hazineye ait arazide bulunmuşsa, belirlenen değerin yüzde 50’si arayıcıya verilebilir.
• Define özel veya tüzel kişilere ait arazide bulunmuşsa, belirlenen değerin yüzde 40’ı arayıcıya, yüzde 10’u ise taşınmaz malikine verilebilir.

Bu oranlar, yönetmelik kapsamındaki usulüne uygun arama ve define olarak değerlendirilen buluntular için öngörülmüştür. Her tarihî eser veya izinsiz kazıda bulunan eşya bakımından otomatik olarak uygulanmaz. Bu nedenle buluntunun hukuki niteliği ve arama faaliyetinin yasal olup olmadığı belirlenmeden paylaşım veya mülkiyet konusunda kesin sonuca varılmamalıdır.

8. Kaçak Kazı Yaparken Yakalanan Kişi Hangi Hukuki Süreçle Karşılaşır?

İzinsiz kazı veya define araştırması nedeniyle kişiler hakkında adli soruşturma başlatılabilir. Olayın koşullarına göre kolluk tutanağı düzenlenebilir, kullanılan araçlar veya bulunan nesneler hakkında inceleme yapılabilir ve savcılık tarafından deliller toplanabilir.

Bu aşamada aşağıdaki hususlar önem taşır:

Kazının hangi yerde ve hangi koşullarda yapıldığı,

Alanın sit alanı veya koruma altındaki bir yer olup olmadığı,

Faaliyetin define araştırması mı yoksa kültür varlıklarını ortaya çıkarmaya yönelik kazı mı olduğu,

Kişinin eyleme ne şekilde katıldığı,

Buluntu bulunup bulunmadığı,

Mevcut fotoğraflar, kamera kayıtları, tutanaklar ve diğer deliller.

Ceza soruşturmasında her şüphelinin hukuki durumu ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Bir kişinin olay yerinde bulunması tek başına bütün suç unsurlarının gerçekleştiği anlamına gelmez. Buna karşılık kazının yapıldığı yerin koruma statüsü ve faaliyetin amacı da suçun hukuki niteliği bakımından önem taşıyabilir. Şüpheli veya sanık, isnat edilen suç hakkında bilgi edinme, müdafi yardımından yararlanma ve kanuni savunma haklarını kullanma hakkına sahiptir.

9. Define Olaylarında Hangi Deliller Önemlidir?

Define arama ve kaçak kazı soruşturmalarında deliller, olayın nasıl gerçekleştiğinin ve suçun unsurlarının bulunup bulunmadığının belirlenmesinde önemli rol oynar. Somut olayın niteliğine göre şu deliller incelenebilir:

Kolluk tarafından düzenlenen olay ve yakalama tutanakları,

Kazı yapılan yerin fotoğrafları ve görüntüleri,

Arama ve el koyma tutanakları,

Bulunan nesnelere ilişkin uzman inceleme raporları,

Taşınmazın tapu ve koruma statüsünü gösteren kayıtlar,

Ruhsat veya izin belgeleri,

Tanık beyanları,

Telefon ve iletişim kayıtları gibi hukuka uygun şekilde elde edilmiş deliller.

Özellikle bulunan nesnenin kültür varlığı mı yoksa yönetmelik anlamında define mi olduğunun belirlenmesi önemlidir. Bu ayrım, olayın uygulanacak hukuk bakımından değerlendirilmesini etkileyebilir.Savunma hazırlanırken yalnızca suçlamanın adı değil, dosyada bulunan somut deliller ve bu delillerin hukuka uygunluğu da değerlendirilmelidir.

10. Define Davalarında Avukat Desteği Neden Önemlidir?

Define arama veya kaçak kazı iddiasıyla karşılaşan kişiler açısından olayın başından itibaren hukuki sürecin doğru takip edilmesi önemlidir. Çünkü izinsiz araştırma, izinsiz kazı, kültür varlıklarının korunmasına ilişkin yükümlülükler ve bulunan eşyaların hukuki durumu birbirinden farklı değerlendirmeler gerektirebilir.

Bir ceza soruşturmasında avukat desteği kapsamında şu konular incelenebilir:

1. İsnat edilen fiilin hangi suç kapsamında değerlendirildiği,
2. Suçun yasal unsurlarının oluşup oluşmadığı,
3. Kazının yapıldığı alanın hukuki ve kültürel statüsü,
4. Delillerin elde edilme yöntemi,
5. Arama ve el koyma işlemlerinin hukuka uygunluğu,
6. Uzman raporlarının değerlendirilmesi,
7. Soruşturma ve kovuşturma aşamalarında savunma hazırlanması,
8. Gerekli koşullarda kanun yollarına başvurulması.

Her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, hukuki değerlendirme olayın gerçekleri ve dosyadaki belgeler üzerinden yapılmalıdır.

Sonuç: Define Olaylarında Hukuki Durum Nasıl Değerlendirilir?

Define aramak, tarihî eser bulmak veya izinsiz kazı yapmak birbirinden farklı hukuki durumlar doğurabilir. Türkiye’de define aramak belirli koşullarla mümkün olmakla birlikte, gerekli izinler alınmadan gerçekleştirilen araştırma ve kazı faaliyetleri ceza sorumluluğuna yol açabilir.

Özellikle izinsiz define araştırması ile kültür varlıklarını bulmak amacıyla izinsiz kazı yapılması arasındaki farkın belirlenmesi, bulunan nesnenin niteliğinin tespit edilmesi ve delillerin doğru değerlendirilmesi önemlidir.

Av. Oktay Aydoğdu, define olayları ve kültür varlıklarının korunmasına ilişkin hukuki sorunlar hakkında bilgi edinmek isteyen kişilerin, karşılaştıkları durumun hukuki niteliğini ve başvurabilecekleri yolları değerlendirmelerine yönelik bilgilendirme sunmaktadır.

Define arama, kaçak kazı, tarihî eser buluntuları veya bu konularda yürütülen ceza soruşturmalarında hukuki değerlendirme yapılırken somut olayın koşulları, ilgili mevzuat ve dosyadaki deliller birlikte ele alınmalıdır.

(Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut olayda uygulanacak hukuki hükümler ve yaptırımlar, fiilin niteliğine ve yürürlükteki mevzuata göre değişebilir.)